Transfer seniora – kto odpowiada za bezpieczeństwo opiekunki i podopiecznego? BHP, obowiązki i odpowiedzialność

transfer seniora, transfer osoby starszej, jak podnosić seniora, bezpieczny transfer seniora, opiekunka osób starszych, BHP w opiece, umowa zlecenie opiekunka, odpowiedzialność zleceniodawcy, podnośnik dla seniora, pomoc przy przemieszczaniu seniora, wypadek podczas transferu, podnoszenie osoby starszej, obowiązki opiekunki

Transfer seniora to jedna z najbardziej wymagających czynności w opiece nad osobami starszymi. Nieprawidłowe podnoszenie i przemieszczanie podopiecznego może doprowadzić do poważnych urazów zarówno seniora, jak i opiekunki. Kto odpowiada za bezpieczny transfer? Czy firma musi zapewnić odpowiedni sprzęt i pomoc drugiej osoby? Sprawdź, jakie obowiązki wynikają z przepisów i jak chronić swoje zdrowie podczas pracy w opiece.

1. Czym jest transfer seniora?

Transfer seniora to przemieszczanie osoby starszej z jednego miejsca do drugiego, szczególnie wtedy, gdy nie jest ona w stanie wykonać tej czynności samodzielnie.

Do najczęstszych czynności należą:

  • przenoszenie seniora z łóżka na wózek inwalidzki;
  • pomoc przy wstawaniu z łóżka;
  • przesadzanie z wózka na toaletę;
  • przemieszczanie z wózka na fotel;
  • pomoc przy siadaniu i podnoszeniu się;
  • zmiana pozycji osoby leżącej;
  • przemieszczanie seniora, który nie jest w stanie samodzielnie utrzymać równowagi.

Nie każdy senior potrzebuje takiej samej pomocy. Jedna osoba wymaga jedynie asekuracji, inna potrzebuje podtrzymania podczas wstawania, a jeszcze inna nie jest w stanie samodzielnie uczestniczyć w transferze.

Dlatego przed rozpoczęciem opieki należy ustalić, jakie są rzeczywiste możliwości ruchowe podopiecznego.

Ważne: Senior mobilny nie zawsze oznacza seniora, który samodzielnie wykonuje wszystkie czynności. Możliwość chodzenia, utrzymywania równowagi, wstawania i współpracy podczas transferu to różne kwestie.

2. Jakie znaczenie ma stan zdrowia i mobilność podopiecznego?

Przed rozpoczęciem pracy opiekunka powinna otrzymać informacje o stanie sprawności seniora.

Warto ustalić:

  • Czy senior samodzielnie wstaje z łóżka?
  • Czy potrafi utrzymać pozycję stojącą?
  • Czy chodzi przy pomocy balkonika?
  • Czy potrzebuje podtrzymywania podczas chodzenia?
  • Czy rozumie polecenia i współpracuje podczas transferu?
  • Czy występują u niego zaburzenia równowagi?
  • Czy zdarzają się nagłe osłabienia lub utraty przytomności?
  • Czy senior jest osobą leżącą?
  • Czy wymaga pomocy jednej, czy dwóch osób?

Szczególnej uwagi wymagają osoby z demencją, chorobami neurologicznymi, niedowładami oraz zaburzeniami równowagi.

Senior może być fizycznie zdolny do wykonania określonego ruchu, ale z powodu zaburzeń poznawczych nie rozumieć poleceń albo nie współpracować podczas transferu.

Nie można więc oceniać możliwości bezpiecznego przemieszczania wyłącznie na podstawie tego, czy osoba starsza potrafi chodzić.

3. Czy opiekunka musi samodzielnie podnosić seniora?

To jedno z najważniejszych pytań dotyczących pracy w opiece nad osobami starszymi.

W praktyce zdarza się, że opiekunka przyjeżdża do podopiecznego i okazuje się, że senior wymaga znacznie większej pomocy, niż wynikało z wcześniejszych informacji. Nie potrafi samodzielnie wstać, nie utrzymuje ciężaru własnego ciała, a każda zmiana pozycji wymaga dużego wysiłku fizycznego.

Czasami nie ma podnośnika, maty ślizgowej ani drugiej osoby do pomocy.

Czy w takiej sytuacji opiekunka ma obowiązek wykonywać transfer własnymi siłami?

Nie należy utożsamiać obowiązku opieki z obowiązkiem wykonywania niebezpiecznych czynności fizycznych.

Opiekunka powinna wykonywać czynności zgodnie ze swoimi umiejętnościami, po odpowiednim instruktażu i w warunkach pozwalających na zachowanie bezpieczeństwa.

Jeżeli transfer wymaga użycia sprzętu lub pomocy drugiej osoby, nie powinno się zastępować tych zabezpieczeń siłą fizyczną opiekunki.

Nie oznacza to, że każdy transfer wymaga podnośnika. Wybór metody zależy od stanu seniora, jego możliwości ruchowych, masy ciała, warunków otoczenia i oceny ryzyka.

4. Kto odpowiada za BHP przy umowie zlecenia?

Wiele opiekunek pracuje na podstawie umowy zlecenia. Niektóre firmy wykorzystują tę formę zatrudnienia, aby ograniczyć swoje obowiązki wobec osób wykonujących opiekę.

Warto jednak wiedzieć, że umowa zlecenie nie oznacza braku obowiązków związanych z bezpieczeństwem i higieną pracy.

Zgodnie z art. 304 Kodeksu pracy obowiązek zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy dotyczy również osób wykonujących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych.

Oznacza to, że podmiot organizujący pracę musi uwzględniać zagrożenia związane z wykonywanymi czynnościami.

W przypadku opieki nad osobą starszą szczególne znaczenie mają:

  • ryzyko przeciążenia kręgosłupa;
  • możliwość upadku opiekunki i seniora;
  • konieczność przemieszczania osoby o dużej masie ciała;
  • brak odpowiedniego sprzętu;
  • niewłaściwe warunki lokalowe;
  • konieczność wykonywania transferu w pojedynkę.

Obowiązki związane z BHP nie znikają tylko dlatego, że strony podpisały umowę zlecenia.

Podstawa prawna: art. 304 Kodeksu pracy.

5. Co powinno znaleźć się w umowie zlecenia dotyczącej transferu?

Umowa zlecenia powinna możliwie precyzyjnie określać zakres wykonywanych czynności. Jest to szczególnie ważne w przypadku opieki nad osobami niesamodzielnymi.

Warto uwzględnić następujące kwestie:

Zakres obowiązków

Należy określić, czy opiekunka ma jedynie asekurować seniora, pomagać mu we wstawaniu, wykonywać transfery z wykorzystaniem sprzętu, czy również zmieniać pozycję osoby leżącej.

Stan sprawności podopiecznego

Zleceniodawca powinien przekazać informacje o możliwościach ruchowych seniora oraz o potrzebnym zakresie pomocy.

Sprzęt pomocniczy

Należy ustalić, kto zapewnia podnośnik, matę ślizgową, deskę transferową, pasy transferowe czy łóżko rehabilitacyjne, jeżeli są potrzebne.

Pomoc drugiej osoby

Powinno być jasne, w jakich sytuacjach transfer wymaga udziału dwóch opiekunów lub innych przeszkolonych osób.

Instruktaż

Warto ustalić, kto organizuje i finansuje instruktaż dotyczący bezpiecznego przemieszczania podopiecznego.

Zmiana stanu zdrowia seniora

Trzeba określić sposób postępowania, jeżeli podopieczny straci dotychczasową sprawność i zacznie wymagać większej pomocy.

A co, jeśli umowa nie zawiera żadnych informacji o transferze?

Brak odpowiednich zapisów nie oznacza, że opiekunka automatycznie zobowiązuje się do samodzielnego podnoszenia każdego seniora.

Nie oznacza również, że zleceniodawca jest zwolniony z obowiązków dotyczących bezpieczeństwa pracy.

W takiej sytuacji opiekunka powinna poprosić o pisemne określenie zakresu obowiązków, sposobu wykonywania transferów i zasad zapewnienia niezbędnego sprzętu.

6. Czy opiekunka może odmówić wykonania niebezpiecznego transferu?

Tak. Opiekunka nie powinna wykonywać czynności, która w konkretnych okolicznościach stwarza bezpośrednie zagrożenie dla jej zdrowia lub życia albo dla bezpieczeństwa seniora.

Przykładowo:

  • podopieczny nie jest w stanie utrzymać pozycji stojącej;
  • opiekunka nie ma możliwości bezpiecznego podtrzymania seniora;
  • transfer wymaga pomocy dwóch osób, a opiekunka jest sama;
  • potrzebny jest podnośnik, którego nie ma na miejscu;
  • senior nagle stracił zdolność współpracy;
  • stan zdrowia podopiecznego uległ pogorszeniu.

W takiej sytuacji należy poinformować zleceniodawcę o zagrożeniu i zażądać ustalenia bezpiecznego sposobu postępowania.

Warto zrobić to na piśmie, np. za pośrednictwem wiadomości SMS lub poczty elektronicznej.

Trzeba jednak pamiętać o różnicy między pracownikiem zatrudnionym na umowie o pracę a zleceniobiorcą. Art. 210 Kodeksu pracy reguluje prawo pracownika do powstrzymania się od pracy w określonych sytuacjach zagrożenia. Nie można automatycznie przenosić wszystkich uprawnień pracowniczych na osoby zatrudnione na zleceniu. W ich przypadku znaczenie mają również art. 304 i 304¹ Kodeksu pracy, postanowienia umowy oraz przepisy Kodeksu cywilnego.

7. Co się stanie, jeśli podczas transferu opiekunka dozna urazu?

Wyobraźmy sobie następującą sytuację:

Opiekunka pracuje na umowie zlecenia. Senior waży 100 kilogramów, nie potrafi samodzielnie wstać z łóżka i nie utrzymuje ciężaru własnego ciała. W domu nie ma podnośnika ani drugiej osoby do pomocy.

Opiekunka próbuje przesadzić seniora na wózek inwalidzki. Podczas transferu dochodzi do przeciążenia kręgosłupa i poważnego urazu.

Co w takiej sytuacji?

Jeżeli zdarzenie spełnia ustawowe warunki wypadku przy pracy w rozumieniu przepisów ubezpieczeniowych, może zostać zakwalifikowane jako wypadek przy pracy również w przypadku osoby wykonującej zlecenie.

Wypadek musi być nagłym zdarzeniem wywołanym przyczyną zewnętrzną, powodującym uraz lub śmierć i pozostającym w związku z wykonywaną pracą.

Jeżeli opiekunka podlega ubezpieczeniu wypadkowemu, może mieć prawo do odpowiednich świadczeń z ZUS.

W przypadku zleceniobiorcy postępowanie powypadkowe przeprowadza co do zasady podmiot, na rzecz którego wykonywana była praca. Sporządza on kartę wypadku. ZUS wskazuje termin 14 dni od zawiadomienia o wypadku na sporządzenie karty po ustaleniu okoliczności i przyczyn zdarzenia. 

Jeżeli do urazu przyczynił się brak odpowiedniej organizacji pracy, niewłaściwe zabezpieczenia lub zaniedbania zleceniodawcy, może pojawić się również kwestia jego odpowiedzialności cywilnej.

8. Co, jeśli podczas transferu ucierpi senior?

Odpowiedzialność nie dotyczy wyłącznie zdrowia opiekunki. Równie ważne jest bezpieczeństwo podopiecznego.

Podczas nieprawidłowego transferu senior może:

  • upaść na podłogę;
  • doznać złamania biodra;
  • uderzyć głową o podłoże lub mebel;
  • doznać urazu kręgosłupa;
  • doznać innych obrażeń.

W takiej sytuacji trzeba przede wszystkim zapewnić seniorowi pomoc medyczną. Przy podejrzeniu poważnego urazu należy wezwać pogotowie ratunkowe.

Następnie trzeba udokumentować zdarzenie i poinformować zleceniodawcę.

Kto odpowiada za wypadek?

Nie ma jednej odpowiedzi dla wszystkich przypadków. Odpowiedzialność zależy od okoliczności zdarzenia, zachowania opiekunki, organizacji pracy, przekazanych informacji, dostępnego sprzętu i ewentualnych zaniedbań.

Możliwe jest dochodzenie odpowiedzialności cywilnej na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego, między innymi:

  • art. 415 – odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną z własnej winy;
  • art. 430 – odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez osobę podlegającą kierownictwu i obowiązaną do stosowania się do wskazówek;
  • art. 471 – odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania.

Nie oznacza to jednak, że każdy wypadek automatycznie obciąża firmę. Konieczne jest ustalenie podstaw odpowiedzialności i związku przyczynowego. 

9. Czy firma może przerzucić całą odpowiedzialność na opiekunkę?

Nie można automatycznie przerzucić wszystkich obowiązków związanych z bezpieczeństwem na osobę wykonującą zlecenie.

Nawet jeżeli w umowie znajduje się zapis, że opiekunka odpowiada za bezpieczeństwo seniora, nie oznacza to, że zleceniodawca zostaje zwolniony z własnych obowiązków.

Przykładowo firma nie powinna:

  • zatajać informacji o braku mobilności seniora;
  • wysyłać opiekunki do osoby wymagającej specjalistycznego transferu bez ustalenia sposobu jego wykonywania;
  • ignorować zgłoszeń o zagrożeniach;
  • oczekiwać wykonywania niebezpiecznych czynności bez odpowiedniego zabezpieczenia.

Z drugiej strony opiekunka również ma obowiązek zachować należytą staranność, przestrzegać zasad bezpieczeństwa i nie podejmować działań, których nie potrafi wykonać bezpiecznie.

10. Jak zabezpieczyć się przed niebezpiecznym transferem? Praktyczne wskazówki dla opiekunek

Przed przyjęciem zlecenia warto zadać firmie kilka konkretnych pytań.

  1. Czy senior samodzielnie wstaje z łóżka?
  2. Czy utrzymuje ciężar własnego ciała?
  3. Czy podczas transferu potrzebuje pomocy jednej, czy dwóch osób?
  4. Czy w domu znajduje się podnośnik?
  5. Czy dostępne są inne pomoce transferowe?
  6. Czy opiekunka otrzyma instruktaż?
  7. Kto odpowiada za zapewnienie sprzętu?
  8. Co należy zrobić, jeżeli stan seniora ulegnie pogorszeniu?

Nie należy zadowalać się odpowiedzią, że senior jest mobilny, jeżeli nie wiadomo, co dokładnie oznacza to w praktyce.

Warto również:

  • zachować opis podopiecznego otrzymany od firmy;
  • dokumentować zgłaszane problemy;
  • prosić o pisemne ustalenia dotyczące obowiązków;
  • nie wykonywać transferów metodami stwarzającymi zagrożenie;
  • zgłaszać każdą zmianę sprawności seniora.

Przykładowa wiadomość do firmy

Jeżeli opiekunka trafia do seniora, którego nie jest w stanie bezpiecznie przemieszczać, może napisać do zleceniodawcy:

W związku ze stanem sprawności podopiecznego proszę o określenie zasad bezpiecznego wykonywania transferów. Senior wymaga znacznej pomocy przy przemieszczaniu, a na miejscu nie ma odpowiedniego sprzętu ani drugiej osoby do pomocy.

Nie jestem w stanie zagwarantować bezpiecznego wykonania wszystkich transferów samodzielnie. Proszę o zapewnienie odpowiednich warunków, sprzętu lub dodatkowej pomocy oraz ustalenie zakresu czynności, które mogę bezpiecznie wykonywać.

11. Transfer seniora a odpowiedzialność firmy organizującej opiekę

Firmy zajmujące się organizowaniem opieki nad osobami starszymi powinny pamiętać, że prawidłowe dopasowanie opiekunki do podopiecznego to nie tylko kwestia doświadczenia i znajomości języka obcego.

Równie ważne jest uwzględnienie:

  • stopnia samodzielności seniora;
  • jego masy ciała i możliwości fizycznych;
  • zakresu wymaganej pomocy;
  • dostępności sprzętu rehabilitacyjnego;
  • warunków mieszkaniowych;
  • liczby osób potrzebnych do bezpiecznego transferu.

Opiekunka nie jest podnośnikiem. Nie zastępuje również dodatkowego personelu medycznego ani rehabilitacyjnego.

Praca w opiece wiąże się z dużą odpowiedzialnością, ale nie oznacza, że osoba wykonująca zlecenie powinna narażać własne zdrowie, aby wykonać każdą czynność bez względu na okoliczności.

Bezpieczny transfer chroni zarówno seniora, jak i opiekunkę.


Transfer seniora to jedna z najbardziej obciążających fizycznie czynności wykonywanych podczas opieki nad osobami starszymi. Dlatego nie powinien być traktowany jako zwykła czynność porządkowa czy element codziennej pomocy.

Zakres obowiązków opiekunki powinien uwzględniać rzeczywiste możliwości podopiecznego, a sposób przemieszczania seniora musi być dostosowany do jego stanu zdrowia.

Umowa zlecenia nie zwalnia zleceniodawcy z obowiązków związanych z BHP. Nie zwalnia również opiekunki z konieczności zachowania należytej staranności.

Pamiętajmy: zdrowie opiekunki jest tak samo ważne jak zdrowie osoby, którą się opiekuje. Żadna praca nie powinna wymagać ryzykowania własnym kręgosłupem.

Czy podczas pracy w opiece zdarzyło Wam się wykonywać transfer seniora bez pomocy drugiej osoby lub odpowiedniego sprzętu? Czy firma zapewniła Wam instruktaż i warunki do bezpiecznego przemieszczania podopiecznego?

Podzielcie się swoimi doświadczeniami w komentarzach. Wasze historie mogą pomóc innym opiekunkom.

Podstawy prawne i przydatne źródła

Artykuł dotyczy polskich przepisów. W przypadku opiekunek delegowanych do pracy w Niemczech należy dodatkowo uwzględnić niemieckie regulacje dotyczące BHP i organizacji opieki.

Uwaga: Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi porady prawnej ani indywidualnej interpretacji przepisów. Przed podjęciem decyzji w konkretnej sprawie warto skonsultować się z prawnikiem lub właściwą instytucją.

Komentarze