Opieka nad osobą z demencją – jak reagować na trudne zachowania?

Opieka nad osobą z demencją może być dużym wyzwaniem, szczególnie gdy senior zaczyna zachowywać się w sposób, którego wcześniej u niego nie obserwowaliśmy. Oskarżanie opiekuna o kradzież, ciągłe pytanie o tę samą rzecz, chowanie przedmiotów, nocne wstawanie, niepokój, krzyk czy próby wyjścia z domu mogą być bardzo trudne zarówno dla chorego, jak i dla osoby sprawującej opiekę.

Warto jednak pamiętać, że wiele takich zachowań może wynikać ze zmian związanych z chorobą. Nie zawsze są one celowym działaniem seniora przeciwko opiekunowi. Demencja może wpływać nie tylko na pamięć, ale również na sposób komunikowania się, zachowanie, emocje i reakcje na otoczenie.

Dlatego w opiece nad osobą z demencją często najważniejsze pytanie nie brzmi: „Dlaczego ona to robi?”, ale: „Co może powodować jej niepokój i jak mogę jej pomóc?”

Jak zachowuje się osoba z demencją?

Demencja nie u każdego przebiega w taki sam sposób. Wraz z postępem choroby mogą pojawić się między innymi problemy z pamięcią, komunikacją, orientacją i wykonywaniem codziennych czynności. U części osób występują również niepokój, podejrzliwość, pobudzenie, chodzenie bez celu, problemy ze snem czy próby opuszczania domu.

Dla opiekuna szczególnie trudne mogą być sytuacje, w których senior:

• wielokrotnie zadaje to samo pytanie,

• nie pamięta rozmowy sprzed kilku minut,

• oskarża opiekuna o kradzież,

• twierdzi, że musi wrócić do swojego dawnego domu,

• chowa różne przedmioty,

• nie chce się kąpać lub ubierać,

• jest nagle rozdrażniony albo agresywny,

• wstaje w nocy i chce wychodzić,

• nie rozpoznaje bliskich osób,

• opowiada o osobach lub wydarzeniach, których inni nie widzą.

Dla osoby, która dopiero zaczyna pracę z seniorem z demencją, takie zachowanie może być szokujące.

1. Senior ciągle pyta o to samo

To jedna z sytuacji, które bardzo szybko mogą zmęczyć opiekuna.

Senior może kilka, kilkanaście, a nawet więcej razy pytać:

„O której będzie obiad?”

Po chwili może ponownie zadać dokładnie to samo pytanie.

W takiej sytuacji trudno za każdym razem odpowiadać z taką samą cierpliwością. Jednak przypominanie seniorowi: „Przecież już ci mówiłam!” zazwyczaj nie rozwiązuje problemu.

Osoba z demencją może po prostu nie pamiętać wcześniejszej odpowiedzi.

Pomocne może być krótkie i spokojne odpowiadanie. Można również wykorzystać zegar, kartkę z planem dnia albo tablicę, na której zapisane są najważniejsze informacje.

Zamiast długiego tłumaczenia można powiedzieć:

„Obiad będzie o 13.00. Jeszcze trochę poczekamy.”

Zadawanie seniorowi prostych pytań i dawanie osobie z demencją dodatkowego czasu na odpowiedź to podstawa w opiece nad osobą starszą. 

2. „Ona ukradła mi pieniądze!”

Oskarżenia o kradzież mogą być dla opiekuna szczególnie przykre.

Senior może twierdzić, że zginęły pieniądze, biżuteria, dokumenty albo inne przedmioty. Czasami przedmiot został przez niego samodzielnie schowany, ale później nie pamięta, gdzie go położył.

Najgorszą reakcją może być wdawanie się w długą kłótnię:

„Przecież niczego nie zabrałam! Ile razy mam ci to tłumaczyć?”

Lepiej zachować spokój i spróbować pomóc w poszukiwaniu rzeczy.

Można powiedzieć:

„Rozumiem, że się martwisz. Poszukajmy razem.”

Nie oznacza to, że opiekun ma przyznawać się do czegoś, czego nie zrobił. Chodzi o to, aby nie zwiększać napięcia i nie prowadzić bezproduktywnego sporu.

3. Osoba z demencją nie chce się kąpać

Kąpiel lub prysznic mogą stać się dla seniora ogromnym problemem.

Przyczyn może być wiele. Osoba z demencją może nie rozumieć, dlaczego ma się rozebrać, bać się wody, odczuwać zimno, wstydzić się nagości albo nie rozumieć poleceń opiekuna.

Dlatego zamiast:

„Musi pani iść pod prysznic.”

można spróbować:

„Przygotowałam ciepły ręcznik. Zrobimy teraz tylko szybki prysznic.”

Warto również zadbać o temperaturę pomieszczenia, prywatność i bezpieczeństwo w łazience.

Codzienna higiena jest ważna, ale nie każda czynność musi odbywać się w pośpiechu. W opiece nad osobą z demencją rutyna i przewidywalność mogą ułatwiać wykonywanie codziennych czynności.

4. Senior staje się agresywny

Agresja może być jedną z najtrudniejszych sytuacji w pracy opiekuna.

Senior może krzyczeć, odpychać opiekuna, przeklinać albo próbować uderzyć.

W takiej sytuacji warto przede wszystkim zadbać o bezpieczeństwo. Nie należy odpowiadać krzykiem na krzyk ani próbować wygrać kłótni.

Zalecane jest zachowanie spokoju, unikanie kłótni, zapewnienie seniora, że jest bezpieczny, oraz próbę przekierowania jego uwagi na inną czynność.

Czasami warto po prostu zrobić kilka kroków do tyłu, dać seniorowi chwilę i wrócić do rozmowy później.

Co może wywoływać agresję?

Zmiana zachowania nie zawsze musi być związana wyłącznie z samą demencją. Przyczyną może być między innymi:

• ból,

• głód lub pragnienie,

• zmęczenie,

• zaparcie,

• problemy ze słuchem lub wzrokiem,

• hałas,

• stres,

• zmiana otoczenia,

• działanie lub zmiana leków.

Nagła albo szybko narastająca zmiana zachowania powinna zostać skonsultowana z lekarzem, szczególnie jeśli pojawiła się wraz z innymi objawami.

5. Senior chce wracać do domu

To sytuacja dobrze znana wielu opiekunom.

Senior może mieszkać w swoim domu, a mimo to pewnego wieczoru powiedzieć:

„Muszę już wracać do domu.”

Dla niego miejsce, w którym aktualnie przebywa, może nie być postrzegane jako jego dom.

W takiej chwili przekonywanie:

„Ale przecież jest pan u siebie!”

może nie przynieść żadnego efektu.

Można natomiast spróbować spokojnie zapytać:

„Za czym pan tęskni?”

Być może senior chce wrócić do rodziców, dzieci, dawnego mieszkania albo po prostu czuje się zagubiony.

Czasami rozmowa o przeszłości i skierowanie uwagi na inną czynność pomaga zmniejszyć napięcie.

6. Senior chowa rzeczy

Pilot w szafie. Telefon w lodówce. Dokumenty pod poduszką. Klucze schowane w zupełnie nieoczekiwanym miejscu.

Dla opiekuna może to wyglądać jak celowe działanie.

Tymczasem osoba z demencją może schować przedmiot i chwilę później zupełnie zapomnieć, gdzie go położyła.

Zamiast nieustannie poprawiać seniora, warto obserwować, gdzie najczęściej chowa rzeczy.

Jeśli istnieje ryzyko zgubienia ważnych przedmiotów, można ograniczyć dostęp do niektórych rzeczy i stworzyć stałe miejsce na klucze, dokumenty czy telefon.

7. Dlaczego osoba z demencją jest spokojna rano, a wieczorem zupełnie się zmienia?

U części osób późne popołudnie i wieczór mogą wiązać się ze zwiększonym niepokojem, pobudzeniem czy dezorientacją. Zjawisko to często określa się jako „sundowning”, czyli nasilanie się objawów pod koniec dnia.

Pomocne może być utrzymywanie możliwie stałego planu dnia, ograniczenie nadmiaru bodźców oraz zapewnienie odpoczynku. Warto tutaj wskazać również na znaczenie aktywności fizycznej w ciągu dnia, światła dziennego i unikania długich drzemek późnym popołudniem.

Dlatego w opiece nad seniorem z demencją warto planować trudniejsze czynności na tę porę dnia, kiedy osoba jest zwykle najbardziej spokojna.

8. Nie pytaj: „Czy pamiętasz?”

To mała zmiana w komunikacji, która może bardzo dużo zmienić.

Pytanie:

„Pamiętasz, kto był dzisiaj u ciebie?”

może postawić seniora w trudnej sytuacji.

Jeżeli nie zna odpowiedzi, może poczuć frustrację albo wstyd.

Lepszym rozwiązaniem jest przekazanie informacji bez sprawdzania pamięci:

„Dzisiaj była u ciebie córka. Przyniosła zdjęcia wnuków.”

W komunikacji z osobą z demencją warto mówić spokojnie, nawiązywać kontakt wzrokowy, zwracać się do niej po imieniu i dawać jej czas na odpowiedź.

9. Nie wszystko trzeba robić za seniora

Jednym z częstych błędów w opiece jest wyręczanie osoby z demencją we wszystkim.

Jeżeli senior nadal może samodzielnie złożyć ubrania, nakryć do stołu, podlewać kwiaty czy wykonywać prostą czynność w kuchni, warto mu na to pozwolić – oczywiście pod warunkiem, że jest to bezpieczne.

Aktywność może być dostosowana do możliwości danej osoby. Może to być składanie prania, nakrywanie do stołu, proste prace domowe, ogrodnictwo, muzyka, gotowanie czy spacery.

Nie chodzi o to, aby senior wykonał zadanie idealnie.

Chodzi o to, aby nadal miał poczucie, że może coś zrobić sam.

10. Najważniejsza zasada: nie walcz z demencją

Opieka nad osobą z demencją wymaga zmiany sposobu myślenia.

Jeżeli senior twierdzi coś, co nie jest zgodne z rzeczywistością, naturalnym odruchem może być natychmiastowe poprawianie go.

Ale nie każda sytuacja wymaga udowadniania, kto ma rację.

Czasami ważniejsze od poprawnej odpowiedzi jest poczucie bezpieczeństwa seniora.

Zamiast:

„To nieprawda!”

można powiedzieć:

„Rozumiem, że się tego obawiasz.”

Zamiast:

„Przecież już ci to mówiłam!”

można powiedzieć:

„Już ci odpowiadam.”

Zamiast:

„Nie możesz tam iść.”

można powiedzieć:

„Chodźmy najpierw usiąść i porozmawiamy.”

Takie podejście nie oznacza zgadzania się ze wszystkim. Oznacza próbę ograniczenia niepotrzebnego stresu i dostosowania komunikacji do możliwości osoby z demencją.

Stały plan dnia może bardzo ułatwić opiekę

Osoba z demencją może lepiej funkcjonować, kiedy dzień jest przewidywalny.

Pomocny może być prosty schemat:

7:30 – pobudka i toaleta
8:00 – śniadanie
9:00 – odpoczynek lub spacer
11:00 – prosta aktywność
12:30 – obiad
13:30 – odpoczynek
15:00 – kawa i rozmowa
16:00 – spacer lub spokojne zajęcie
18:00 – kolacja
19:00 – spokojne przygotowanie do wieczoru

Nie jest to uniwersalny plan dla każdego seniora. Powinien być dostosowany do jego przyzwyczajeń, stanu zdrowia i rytmu dnia.

Bezpieczeństwo w domu osoby z demencją

Wraz z postępem choroby trzeba ponownie przyjrzeć się mieszkaniu.

Szczególnej uwagi wymagają między innymi:

• schody,

• łazienka,

• kuchenka,

• ostre przedmioty,

• środki chemiczne,

• leki,

• śliskie dywany,

• słabo oświetlone miejsca,

• drzwi prowadzące na zewnątrz.

Jeżeli senior ma tendencję do wychodzenia z domu i błądzenia, warto wcześniej przygotować rozwiązania zwiększające jego bezpieczeństwo. Pomocne może być stosowanie identyfikatora lub bransoletki z informacjami kontaktowymi.

A co z opiekunem?

Dużo mówi się o potrzebach chorego na demencję, ale znacznie rzadziej o osobie, która sprawuje opiekę.

Tymczasem opieka może być bardzo obciążająca.

Nie można oczekiwać od jednej osoby, że będzie jednocześnie gotować, sprzątać, pilnować seniora, organizować wizyty, reagować na nocne pobudki i przez całą dobę zachowywać idealny spokój.

Jeżeli w opiekę zaangażowanych jest kilka osób, warto podzielić obowiązki. Zaleca się ustalenie, kto odpowiada za konkretne zadania i regularne sprawdzanie, czy taki podział nadal odpowiada aktualnym potrzebom.

Dobry opiekun nie jest osobą, która nigdy się nie męczy. Dobry opiekun wie również, kiedy potrzebuje pomocy.

Najważniejsze zasady opieki nad osobą z demencją

Jeżeli miałabym zebrać cały poradnik w kilku punktach, byłyby to:

1. Nie kłóć się z osobą z demencją.

2. Mów spokojnie i prostymi zdaniami.

3. Daj seniorowi więcej czasu na odpowiedź.

4. Nie zawstydzaj go pytaniami o pamięć.

5. Staraj się utrzymywać stały rytm dnia.

6. Obserwuj, co wywołuje niepokój lub agresję.

7. Nie wyręczaj seniora we wszystkim, jeśli może coś zrobić sam.

8. Dbaj o bezpieczeństwo w domu.

9. Przy nagłej zmianie zachowania szukaj możliwej przyczyny medycznej i skontaktuj się z lekarzem.

10. Pamiętaj również o własnym odpoczynku.

Opieka nad osobą z demencją nie polega wyłącznie na pomaganiu w jedzeniu, kąpieli czy ubieraniu. To również umiejętność obserwowania, przewidywania i dostosowywania się do zmieniających się potrzeb seniora.

Im lepiej opiekun rozumie, dlaczego osoba z demencją zachowuje się w określony sposób, tym łatwiej znaleźć spokojną reakcję zamiast wchodzić w kolejną kłótnię.

Uwaga: Szczególnie nagłe lub gwałtowne zmiany zachowania powinny zostać ocenione przez lekarza.

A Ty masz doświadczenie w opiece nad osobą z demencją? Co jest dla Ciebie najtrudniejsze – powtarzające się pytania, niepokój, agresja, odmowa kąpieli, a może nocne wstawanie? Napisz w komentarzu – Twoje doświadczenie może być cenną wskazówką dla innych opiekunów.